آبرنگ گونه ای از نگارگری و رنگ آمیزی (آمیختن ‌رنگ های خشک با آب) در نقاشی است که از دوران غارنشینی تا به حال وجود دارد. اما آنچه که اهمیت استفاده از آبرنگ را پر اهمیت می کند، کاربردهای فراوان آن می باشد، که باعث شده این ابزار رنگ آمیزی هنوز جزو سبک های مدرن در هنر نقاشی باشد. البته  آبرنگ مثل هر سبکی در نقاشی مزایا و معایبی دارد که در این مقاله قصد داریم تا به آن بپردازیم. اما ابتدا به طور مختصر تاریخچه آبرنگ و روش‌ها و پیشگامان این تصویرگری در نقاشی را برای شما شرح می دهیم، تا با نحوه و کاربرد آن آشنا شوید. با ما همراه باشید.

تاریخچه آبرنگ

همانطور که گفته شد نقاشی آبرنگ یک هنر دیرینه می باشد، که شاید به نقاشی های غاری اروپا پارینه سنگی برسد و حداقل از زمان مصر اما به ویژه در قرون وسطای اروپا برای تصویر سازی نسخه های خطی مورد استفاده قرار گرفته است.

با این حال دوره مداوم استفاده از آبرنگ در نقاشی از زمان رنسانس آغاز شده است. از پیشگامان آبرنگ می توان به آلبرت دورر ( 1471-1528 م )اشاره کرد که با کشیدن نقاشی از طبیعت، خرگوش، سایر جانوران  و حیا ت وحش به شهرت رسید. علی رغم آن از دیگر صاحب داران در سبک نقاشی آبرنگ آثار باروک هستند که برای کپی ها و کارتون ( نقشه های طراحی در مقیاس کامل ) استفاده می شدند.

بعد از آن سایر دست اندرکاران در نقاشی آبرنگ ون دایک ( محل اقامت انگلیس )، کلود لورین، جیووانی بنتتتو و کاستلیلیون و بسیاری از هنرمندان فنلاندی و هلندی بودند، که با تصویرهای گیاه شناسی از اوایل دوره رنسانس به بعد محبوب شدند. بنابراین می توان گفت که تصویرگری از حیات وحش یکی از قدیمی‌ترین سنت های نقاشی با ابرنگ است.

تصویرگری از حیات وحش از اواخر قرن نوزدهم  با هنرمندانی همچون جان جیمز آدوبون به اوج خود رسید و امروزه بسیاری از راهنماهای حوزه طبیعت گرایی هنوز با نقاشی های آبرنگ ترسیم شده‌اند.

عوامل مختلفی در قرن 18ام میلادی باعث شد تا نقاشی آبرنگ گسترش و رواج بیشتری پیدا کند. در میان نخبگان و اشراف زادگان این نقاشی جزو آموزه های حیرت انگیز به شمار می رفت. مهندسان، افسران ارتش و نقشه سازان از آن برای سودمندی خود در ترسیم خواص ، زمین ، استحکامات ، زمین شناسی میدانی و برای نشان دادن کارهای عمومی یا پروژه های راه اندازی شده استفاده کردند.

در اواخر قرن 18ام نیز روحانی انگلیسی به نام ویلیام گیلپین از طریق نقاشی آبرنگ در تمام سفرهایی که به تمام روستاهای کل انگلیس رفته بود، احساسات خود را که بیانگر حالات او در هر یک از این مکان‌ها بود در کتابی گردآوری کرد، که باعث شهرتش شد. همچنین از اواخر قرن 18ام تا قرن نوزدهم انواع کتاب های گردشگری به شکل ژورنالی با آبرنگ ترسیم شد.

از ان به بعد آبرنگ‌ها به عنوان سند اساسی که از آن مناظر کلکسیونی یا حکاکی های توریستی توسعه داده می شد ، مورد استفاده قرار گرفت، و اصالت های آبرنگ با رنگ دستی یا کپی از نقاشی های معروف در بسیاری از پرتفوی های هنری طبقه فوقانی نقش داشتند.

هنرمندان دیگری نیز که به دلیل کاربردهای دیگر آبرنگ مورد محبوبیت قرار گرفتند، می توان به افرادی چون پل ساندی ملقب به پدر آبرنگ انگلیسی، توماس گیرتین، جوزف مالورد، و ویلیام ترنر که همه در انگلستان به شهرت رسیدند  اشاره کرد.

تاریخچه آبرنگ در ایران

اگر چه  سابقه نگارگری کهن ایرانیان خود نمونه‌هایی از نقاشی با آبرنگ می باشد. لیکن پیشینه کاربرد به سبک آنچه که اروپاییان از اصطلاح آبرنگ برداشت کرده‌اند، از دوران صفویه فراتر نمی رود. به بطوریکه با گسترش روابط سیاسی  و بازرگانی بین ایرانیان با اروپاییان که  در زمان پادشاهی آق قویونلوها بود به داخل ایران نفوذ کرد، اما آموزش و گسترش ان  در دوران صفوی به اوج خود رسید.

نقاشی چهره سلطان یعقوب آق قویونلو نیز که با آبرنگ کشیده شده است نشان دهنده نخستین گام کامیابانه این نوع نگارگری در ایران بوده  که توسط دیپلمات اروپایی یا غیر آن ترسیم و طراحی شده است. همچنین در آثار بهزاد که منسوب به آن زمان می باشد می توان چهره درویشی را دید که به روبه رو نشسته و نظاره گر جنگ شتران است. در این نقاشی وجود سایه روشن در چهره و جامه درویش و بعد بخشیدن به آن با آبرنگ را می توان دید که برگرفته از شیوه نفوذ غربی آبرنگ در آثار وی است. البته بیشتر همانندسازی‌هایی که بهزاد در آثار خود به شیوه غربی نموده است اغلب حالت تصادفی بوده و به دلیل آنکه شیوه نوین از سوی هنرمندان و دوستان وی پذیرفته شود این نوع نگارگری در آثار او دیده می شود.

یکی از دلایل رواج نگارگری به سبک مینیاتور نیز همین بوده است که رعایت اصول مناظر و زوایا (اصطلاح پرسپکتیو)، از طریق نگارگری با رنگ است که قبل از نفوذ آبرنگ در ایران فاقد آن اصول بود.

از چهره های برتر در ایران در شیوه نگارنگری با آبرنگ می توان به اساتیدی چون محمد زمان که مستقیما در مدارس نگارنگری اروپایی دوره و آموزش دیده بود و خواهر زاده او و علیقیلی، رضای عباسی ( آبرنگ غربی ) و معین مصور ( آبرنگ غربی ) اشاره کرد.

اما تفاوتی که میان آبرنگ درخشان در بین آثار ایرانی و اروپایی مشاهده می شود،  شفافیت و کدورت آتهاست. به طوریکه در آثار ایرانی رنگ های روحی و رنگ های سنگین دیده می شود. این آثار معمولا با رنگ های روغن و آبرنگ پدید می آید.

مواد تشکیل دهنده آبرنگ

رنگ های آبرنگ از چهار ماده اصلی تشکیل می شود ، یک رنگدانه، صمغ عربی که به عنوان چسب برای نگه داشتن رنگدانه در حالت تعلیق استفاده می گردد. مواد افزودنی دیگر که شامل گلیسیرین، یک نوع ماده گاوی، عسل، و مواد نگهدارنده برای تغییر چسبندگی، پنهان کردن، دوام یا رنگ و ترکیب رنگدانه ها و غیره هستند که به آن اضافه می شود. همینطور یک حلال برای نازک یا رقیق کردن رنگ، هنگامی که آب بر سطح کاغذ تبخیر می شود ماندگار باشد.

در واقع اصطلاح آبرنگ به رنگ دانه‌هایی گفته می شود که از کربوهیدراتهای پیچیده و محلول در آب به عنوان یک چسب و نگهدارنده رنگ استفاده می کنند. آبرنگ شفاف است، اما می تواند مایع یا ماده ای که بر روی کل سطح را از طریق کاربردهای شستشوی مایع در یک رنگ سفید که به طور کلی از کاغذ ساخته می شود را مات کند.

آبرنگ به رنگ سفید کاغذ اجازه می دهد تا از درخشندگی بیشتر، احساس نور برتر از سایر رنگ ها را نشان دهد، و هر چه آب در شستشوی رنگدانه بیشتر باشد، نور سطح نیز بیشتر می شود. به عنوان مثال یک کبالت آبی به طور فزاینده ای آبی روشن می شود زیرا آب روی سطح جاذب رقیق می شود.

جنبه‌های مثبت و منفی آبرنگ

نقاشی آبرنگ هنر آسانی است، البته اگر مربوط به تکنیک های نقاشی و برس کشیدن باشد. دیگر آنکه مواد مورد نیاز برای آبرنگ به راحتی در بازار موجود است و هزینه ای هم ندارد. مزیت آبرنگ به دلیل آنکه رنگدانه‌هایی هستند که در آب حل می شوند، می‌تواند شامل تمام رنگ‌های محلول در آب باشد که به آسانی نیز تهیه می شوند.

از سایر مزایای نقاشی با آبرنگ این است به دلیل آنکه هنر مقرون به صرفه ای می باشد،  بنابراین هر فردی می تواند از طریق  آن بر نقاشی کردن تسلط پیدا کند.

اما جنبه های منفی آبرنگ می تواند مشکلی که فرد در رسم خطوط بر روی کاغذ، به دلیل آنکه رنگدانه ها خاصیت پخش شدن دارند، باشد. به این صورت که توانایی تفکیک خطوط در نقاشی آبرنگ کمی سخت است، و این می تواند بر کیفیت کار تاثیر بگذارد. دیگر آنکه نقاشی آبرنگ بعد از مدتی حالت کدر گرفته و رو به زردی می گراید.

علاوه بر آن رنگدانه‌هایی که محلول در آب هستند در دراز مدت آسیب می بینند، و از بین می روند، و این کیفیت نقاشی با آبرنگ را کمی دشوار می کند.

به طور کل می توان گفت که آبرنگ به عنوان یک هنر تصویرگری است که می تواند توانایی تسلط دست بر روی کاغذ را افزایش دهد، و این امکان را به فرد می دهد تا از طریق ترکیب رنگ‌ها آنها را آزمایش کند.

همچنین به گفته محققان علوم پزشکی و  روانشناسان آبرنگ یکی از روش‌هایی است که به وسیله آن می توان از بروز سکته های مغزی جلوگیری کرد و در کاهش استرس نیز موثر است.